Dziedziczenie gospodarstw rolnych

Specyfika prowadzenia działalności rolniczej była wielokrotnie dostrzegana przez polskiego ustawodawcę. Efektem tego były pojawiające się na przestrzeni lat szczególne regulacje traktujące dziedziczenie gospodarstw rolnych. Z biegiem czasu reguły te uległy złagodzeniu. Jako przykład wskazać można zapisy ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych zgodnie, z którymi spadkodawca musiał posiadać określone kwalifikacje, aby odziedziczyć gospodarstwo rolne. W sytuacji gdy przesłanki te nie były spełnione osoba taka nie mogła odziedziczyć tego składnika majątkowego. Co więcej, gdy żaden spadkobierca nie posiadał tych kompetencji gospodarstwo rolne dziedziczyło Państwo. Przywołana regulacja, choć ma już niemal wyłącznie znaczenie historyczne, to niewykluczone jest zaistnienie sytuacji, do której przepisy te będą miały zastosowanie i będą stanowiły podstawę orzeczeń sądowych w sprawach o stwierdzenie nabycia spadku. Wynika to z reguły mówiącej, że nabycie spadku podlega prawu obowiązującemu w chwili śmierci spadkodawcy. W tym zakresie bez znaczenia jest data orzekania przez sąd.

Mając na uwadze powyższe należy wskazać, iż do dziedziczenia gospodarstw rolnych zastosowanie mogą mieć aż cztery wersje przepisów, w zależności od tego kiedy nastąpiło otwarcie spadku – ma ono zawsze miejsce w chwili śmierci spadkodawcy. Ramy niniejszego wpisu obejmują jedynie aktualnie obowiązujące przepisy, które mają zastosowanie do spadków otwartych od dnia 14 lutego 2001 r. W tym dniu opublikowano wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 31 stycznia 2001 r., sygn. P 4/99, stwierdzający niekonstytucyjność przepisów kodeksu cywilnego, które pozbawiały spadkodawców zdolności dziedziczenia gospodarstw rolnych w sytuacji niespełnienia określonych ustawą kryteriów.

Zgodnie z artykułem 1059 kodeksu cywilnego, który przestał wówczas obowiązywać, spadkodawcy dziedziczyli z ustawy gospodarstwo rolne tylko, jeżeli w chwili otwarcia spadku:
1. stale pracowali bezpośrednio przy produkcji rolnej, albo
2. mieli przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej, albo
3. byli małoletni bądź też pobierali naukę zawodu lub uczęszczali do szkół, albo
4. byli trwale niezdolni do pracy.

Aktualnie spadkobierca nabywa nieruchomość rolną bez względu na to, czy jest rolnikiem indywidualnym. Przestały bowiem obowiązywać niekonstytucyjne regulacje kodeksu cywilnego. Nadto  zgodnie z treścią art. 2a ust. 3 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego obostrzeń związanych z możliwością nabywania nieruchomości rolnych [omówionych we wpisie: nieruchomość rolna tylko dla rolników indywidualnych]  nie stosuje się do dziedziczenia oraz zapisu windykacyjnego. Co istotne reguły rzeczonej ustawy nie mają zastosowania do obu znanych w polskim systemie prawnym trybów dziedziczenia: ustawowego oraz testamentowego. Z ustawy dziedziczy się w sytuacji, gdy spadkodawca nie pozostawił testamentu, spadkodawca przeżył swojego spadkobiercę oraz gdy spadkobierca odrzucił spadek lub został uznany przez sąd za niegodnego dziedziczenia 

Nabycie spadku następuje z mocy prawa w chwili otwarcia spadku. Jeżeli mamy do czynienia z dziedziczeniem ustawowym zastosowanie ma następująca kolejność dziedziczenia:
– grupa I – dzieci i małżonek spadkodawcy –
 w sytuacji, gdy dzieci spadkodawcy zmarły wcześniej, zrzekły się spadku lub go odrzuciły ich udziały w spadku przypadają ich zstępnym [potomkom – dzieciom, wnukom]. Zasadą jest dziedziczenie przez członków tej grupy w częściach równych. Podkreślenia wymaga jednak, że część małżonka spadkodawcy nie może być mniejsza niż 1/4 całości spadku;
grupa II – małżonek, rodzice, rodzeństwo spadkodawcy oraz zstępni rodzeństwa spadkodawcy. Dziedziczenie przez tę grupę ma miejsce dopiero wtedy, gdy spadkodawca nie pozostawił potomstwa. Wówczas dziedziczy małżonek oraz rodzice spadkodawcy. Udział małżonka w tym przypadku zawsze wynosi 1/2 całości spadku. W sytuacji, gdy któreś z rodziców spadkodawcy zmarło, jego część przypada jego zstępnym, a wiec rodzeństwu spadkodawcy oraz dalszym zstępnym. W przypadku braku zstępnych udział przypada drugiemu z rodziców spadkodawcy. W konsekwencji drugi z rodziców będzie uprawniony do 1/2 całości spadku. Analogicznie sytuacja wygląda w przypadku nieustalenia ojcostwa spadkodawcy. Jeżeli spadkodawca nie posiadał małżonka cały spadek dziedziczą jego rodzice. Z braku rodziców i ich zstępnych całość spadku przypada małżonkowi;

– grupa III –  dziadkowie spadkodawcy oraz zstępni dziadków spadkodawcy. Członkowie tej grupy dziedziczą tylko, gdy brak jest krewnych spadkodawcy wskazanych wyżej, a więc
 braku zstępnych, małżonka, rodziców oraz rodzeństwa spadkodawcy i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy. Dziadkowie spadkodawcy dziedziczą w częściach równych. Jeżeli któreś z dziadków spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku przypadający mu udział w spadku należy się jego zstępnym. W sytuacji braku zstępnych tego z dziadków jego udział przypada pozostałym dziadkom w częściach równych;
grupa IV – pasierbowie spadkodawcy. Aby pasierbowie mogli dziedziczyć muszą być spełnione dwie przesłanki. Po pierwsze, nie może być członka żadnej z powyższych grup. Po drugie, w chwili śmierci spadkodawcy nie może pozostawać przy życiu żaden z rodziców pasierba;

– grupa V – gmina oraz Skarb Państwa. Gdy brak jest przedstawicieli wyżej wskazanych IV grup spadek przypada gminie ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy. Jeżeli miejsca zamieszkania nie da się ustalić, albo gdy znajdowało się ono za granicą spadek należy się Skarbowi Państwa

W sytuacji sporządzania testamentu spadkodawca posiada pełną swobodę co do rozdysponowania swoim majątkiem. Oznacza to tyle, że jego ostatnią wolą może być chociażby przekazanie całego majątku obcej osobie. Zastosowania wówczas nie mają przepisu kodeksu cywilnego odnoszące się do dziedziczenia ustawowego. 

Mając na uwadze powyższe uwagi, mogłoby się wydawać, iż ustawodawca w żadnym względzie nie ingeruje w swobodę testowania. Niestety rzeczywistość nie jest taka kolorowa jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość rolna. Regulacje ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego zawierają w tym zakresie ograniczenia związane z przysługującym Agencji Nieruchomości Rolnej prawem wykupu. Instytucja ta nie ma zastosowania jedynie w przypadkach:
1. dziedziczenia ustawowego;
2. gdy osobą dziedziczącą jest rolnik indywidualny;
3. gdy osobą dziedziczącą jest osoba bliska spadkodawcy.

Mimo zatem, że możliwe będzie nabycie przez każdą osobę gospodarstwa rolnego w drodze dziedziczenia testamentowego, to ANR może wykonać względem tej nieruchomości prawa wykupu, jeżeli spadkodawca nie ma statusu rolnika indywidualnego lub nie jest osobą bliską spadkodawcy. Kim jest rolnik indywidualny oraz osoba bliska w znaczeniu ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego wskazywałem w przywołanym wyżej wpisie oraz w – Wyjątki od zasady wyłącznego nabycia nieruchomości rolnej przez rolnika indywidualnego zatem nie ma potrzeby powtarzania tych samych informacji. Warto jednak wskazać czym jest instytucja wykupu. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy o kształtowaniu ustroju rolnego ANR działająca na rzecz Skarbu Państwa może złożyć oświadczenie o nabyciu tej nieruchomości za zapłatą równowartości pieniężnej odpowiadającej jej wartości rynkowej.

Jak widać prawodawca ustawą o kształtowaniu ustroju rolnego ingeruje również w sferę prawa spadkowego. Dlatego zachęcam do rozważnie jeszcze za życia uregulowanie spraw na wypadek śmierci.

dziedziczenie gospodarstw rolnych
autor Karol Podowski, zdjęcie wykonane w miejscowości Janowiec Kościelny
Oznaczone , , , , , , , , , ,

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *