Umowa kontraktacji i odpowiedzialność za niedostarczenie produktów rolnych

Osoby prowadzące gospodarstwa rolne zawierają na co dzień szereg rozmaitych umów cywilnoprawnych. Wśród nich wyróżnić można umowy kontraktacji. Jak to w życiu czasami bywa również w zakresie wykonania tych kontraktów pojawiają się problematyczne kwestie. Mając na uwadze, iż wynik produkcji rolnej zależy nie tylko od nakładu pracy, wiedzy, sumienności rolnika, ale również od sił przyrody oraz jakości materiału dostarczonego przez kontraktującego, dochodzi do sytuacji niemożności wywiązania się przez producentów rolnych ze swoich zobowiązań. Powstaje wówczas dylemat, która ze stron umowy ponosi odpowiedzialność za taki stan rzeczy i jakie są tego konsekwencje.

Punkt wyjścia dla kluczowych w tej materii rozważań stanowić musi krótkie przybliżenie charakteru umowy kontraktacji. Istotą rzeczonego kontraktu jest przeniesienie własności rzeczy, które nie istnieją w chwili jego zawierania i zostaną wyprodukowane w gospodarstwie producenta rolnego. Co więcej rzeczy te muszą stanowić produkty rolne – rośliny lub zwierzęta. Zgodnie z definicją ustawową z art. 613§1 k.c.:

„Przez umowę kontraktacji producent rolny zobowiązuje się wytworzyć i dostarczyć kontraktującemu oznaczoną ilość produktów rolnych określonego rodzaju, a kontraktujący zobowiązuje się te produkty odebrać w terminie umówionym, zapłacić umówioną cenę oraz spełnić określone świadczenie dodatkowe, jeżeli umowa lub przepisy szczególne przewidują obowiązek spełnienia takiego świadczenia.”

Jak zatem rysuje się kwestia odpowiedzialności za niewywiązanie się przez producenta rolnego z zobowiązania wytworzenia i dostarczenia oznaczonej ilości produktów rolnych?
Zgodnie z ogólną zasadą wyrażoną w art. 471 k.c. dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.

Istnieją zatem trzy warianty. Po pierwsze, niemożność dostarczenia produktów rolnych następuje na skutek okoliczności, za które zarówno producent rolny, jak i kontraktujący nie ponoszą odpowiedzialności. Taka sytuacja może mieć miejsce na skutek np. nadmiernych lub niedostatecznych opadów, zbyt niskiej lub zbyt wysokiej temperatury, gradobicia, zarazy, pożaru. Muszą być to zdarzenia z istoty swej niezależne od działania czy woli obu stron. Wówczas producent rolny zobowiązany jest jedynie do zwrotu pobranych zaliczek i kredytów bankowych. Zwrotowi podlegają całe świadczenia w sytuacji kiedy niemożność świadczenia przez producenta dotyczy całości produkcji rolnej. Jeżeli zaś dotyczy części produkcji umowa kontraktacji wiąże strony w pozostałej części. Wówczas obowiązek zwrotu zaliczki przez producenta jest proporcjonalny do niedostarczonych produktów rolnych. 

Omówienia wymaga w tym miejscu kwestia kary umownej, którą strony mogą zastrzec na wypadek niewywiązania się przez producenta z zobowiązania. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 kwietnia 2003 r., sygn. IV CKN 18/01 „Zastrzeżona przez strony kara umowna powinna być zapłacona w przypadku niedostarczenia przez producenta zakontraktowanej ilości towaru z przyczyn innych niż klęska żywiołowa, a wysokość tej kary powinna być wyliczana od ilości towaru niedostarczonego z takich właśnie przyczyn”. Konstatując, kontraktujący nie będzie uprawniony do żądania zapłaty kary umownej w sytuacji, gdy niespełnienie świadczenia przez producenta nastąpiło na skutek okoliczności od niego niezależnych. Istotnym jest aby rolnik dochował należytej staranności w zakresie dążenia do dostarczenia produktów rolnych. 

Drugi wariant to niewykonanie zobowiązania przez producenta będące następstwem okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi rolnik. Sytuacja ta, co oczywiste, jest najbardziej niekorzystna dla rolnika. Kontraktującemu przysługuje roszczenie o naprawienie wyrządzonej szkody, na którą składają się poniesione straty oraz utracone zyski. Jeżeli strony zastrzegły karę umowną możliwe jest jeszcze jedno rozwiązanie. Dopuszczalne jest dochodzenie zapłaty kwoty określonej w zapisie o karze umownej, która może przewyższać szkodę rzeczywiście poniesioną. Żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary jest niedopuszczalne, chyba że strony inaczej postanowiły.  Brak takiego zapisu w umowie powoduje, iż kara umowna limituje odpowiedzialność dłużnika do wysokości zastrzeżonej kary. 

Ostatnia z możliwości to niewykonanie zobowiązania przez producenta na skutek okoliczności, za które odpowiedzialność ponosi kontraktujący. Sytuacja taka występuje np. gdy sadzonki, materiał siewny dostarczone przez kontraktującego, które w myśl umowy muszą być wyłącznie wykorzystane przy produkcji zakontraktowanych roślin, dotknięte są wadą produkcyjną lub stanowią odmianę nieprzydatną w warunkach glebowo-klimatycznych gruntów producenta. Bez znaczenia w tym aspekcie jest, że sadzonki lub materiał siewny pochodzą z wyspecjalizowanego przedsiębiorstwa. Wynikła stąd szkoda objęta jest ryzykiem obciążającym kontraktującego. Producent rolny może wówczas dochodzić odszkodowania. Na żądaną kwotę mogą składać się np. kosz robocizny, nawozów, przygotowania gleby. Poza poniesionymi stratami rolnik może wnosić o zapłatę utraconych korzyści, które osiągnąłby gdyby umowa została wykonana.

Aby producent rolny nie ponosił odpowiedzialności za niedopełnienie obowiązku dostarczenia przedmiotu kontraktacji musi uczynić zadość obowiązkowi zgłoszenia tego faktu kontraktującemu. Zobowiązanie takie musi być przewidziane w umowie kontraktacji – co jest regułą. Strony mogą określić również termin przekazania informacji przez producenta. Powinność ta obciąża producenta rolnego zarówno w przypadku, gdy niewywiązanie się z umowy jest następstwem okoliczności niezależnych do stron, jak również z przyczyn obciążających kontraktującego. Niedopełnienie przez producenta, z jego winy, obowiązku zgłoszenia może rodzić daleko idące konsekwencje. Taka postawa rolnika powoduje wyłączenie możliwości powoływania się na te okoliczności. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy kontraktujący o powyższych okolicznościach wiedział, albo były one powszechnie znane. 

Jak wskazałem wyżej umowa kontraktacji może zawierać zapisy nakładające na producenta rolnego różnorodne obowiązki. Konsekwencje ich niedochowania mogą być dolegliwe. Z tej przyczyny tak istotna jest dokładna analiza treści umów przed ich zawarciem. 

umowa kontraktacji
autor zdjęcia: Ewa Podowska
Oznaczone , , , , , ,

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *